Wyrusz w podróż do świata wiedzy

Gadologia stosowana, część 2

Czy wiecie, że niektóre gady, płazy i ryby posiadają „trzecie oko” umiejscowione na ciemieniu? Skąd się wzięło? Do czego służy? Czy węże mogę patrzeć w dwóch kierunkach?

gadologia3Inny rodzaj badań prowadzi się metodami immunocytochemicznymi, dzięki czemu można stwierdzić, kiedy w obrębie organizmu pojawia się określony hormon. Na szkiełko z przygotowaną, wcześniej tkanką aplikuje się przeciwciało, które łączy się z antygenem. Następnie, za pomocą przeciwciała drugiego rzędu, które łączy się z powstałym kompleksem wizualizuje się reakcję – określa się, czy hormon już pojawił się na tym etapie rozwoju zarodka.

Lista opublikowanych przez zespół dr hab. Weroniki Rupik z Katedry Histologii i Embriologii Zwierząt Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach jest imponująca. Dzięki ich badaniom otrzymaliśmy między innymi szczegółowy opis rozwoju nadnercza u zaskrońca (będący podstawą sporych rozmiarów monografii, napisanej w języku angielskim), rozwój gruczołu tarczycowego (u zaskrońca i jaszczurki), pokrycia ciała (u zaskrońca), rozwoju mięśni (u jaszczurki). Analiza różnicowania rozwoju naskórka zarodków gadów prowadzona jest we współpracy z Profesorem Rogerem H. Sawyerem z Department of Biology, University of South Carolina USA oraz Dr. Eraqi Radwan Ragab Khannoon z Fayoum University – Faculty of Science – Zoology Department. Badania nad rozwojem mięśni prowadzone są we współpracy z zespołem prof. Małgorzaty Daczewskiej z Zakładu Biologii Rozwoju Zwierząt Uniwersytetu Wrocławskiego. Kolejna badania dotyczą rozwoju trzustki oraz rozwoju języka i narządu Jacobsona u obu tych gatunków. Narząd Jacobsona (łac. organum vomeronasale) zwany także narządem przylemieszowym jest narządem zmysłu, służącym rozpoznawaniu substancji chemicznych, jest więc narządem powonienia. Analiza procesów rozwojowych języka gadów prowadzona jest we współpracy z zespołem prof. dr hab. Hanna Jackowiak z Zakładu Histologii i Embriologii Zwierząt Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.
Z zespołem badawczym z Uniwersytetu Śląskiego współpracuje także dr hab. Krzysztof Jasik ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Z pokrycia ciała gadów pobiera się kleszcze i roztocza, które przenoszą pasożyty, a następnie analizuje się patogeny, które w nich się znajdują.

gadologia4Kolejnym ważnym osiągnięciem zespołu jest odnalezienie zęba jajowego. To charakterystyczna struktura przejściowa, niezbędna do opuszczenia jaja, które musi zostać nacięte. Młody zaskroniec opuszcza skorupkę przez kilka godzin, a następie – najprawdopodobniej – traci ów ząb. Jednak anatomia gadów kryje w sobie jeszcze więcej tajemnic i niezwykłości. Jedną z nich jest siatkówka oka, która jest jednym z elementów zegara biologicznego. Inne ośrodki mechanizmu zegara biologicznego znajdują się w podwzgórzu oraz w szyszynce.

Niezwykłe jest także „oko ciemieniowe” zwane też „trzecim okiem”, które gady mają umiejscowione na górze czaszki. Jest wyposażone w soczewkę i siatkówkę, i przykryte powłoką ciała. Pełni ono funkcję kompasu, być może odczytuje pole magnetyczne ziemi i reaguje na światło spolaryzowane oraz promieniowanie podczerwone (czyli pomaga w odczuciu temperatury). Nie wiadomo, czy generuje obraz, być może taką funkcję pełniło w przeszłości. Gadzie „trzecie oko” jest pozostałością po ewolucyjnych „przodkach”. lecz możemy się tylko domyślać, jak wyglądało miliony lat temu.

Do takich badań potrzebna jest benedyktyńska cierpliwość. Ogromną trudność sprawia specyficzne ułożenie narządów u gada oraz – w przypadku zarodków – ich rozmiar. Na wczesnych etapach rozwoju narządy są zaledwie zawiązkami, trudnymi do odnalezienia oraz opisania.

Do anatomicznych badań procesów rozwojowych zwierząt wykorzystuje się tak zwane „gatunki modelowe”, i tak dla ssaków jest nim mysz. Gady nie posiadają jak na razie jednego takiego gatunku, być może stanie się nim właśnie Zaskroniec zwyczajny.